استاد راهنما: کسی که اطلاعی از موضوع پایان نامه ندارد. نویسنده ای که قرار است آثارش نقد شود را نمی شناسد. به دانشجو کمکی در یافتن منابع و شیوه های درست نقد نمی کند. پایان نامه را نمی خواند و هربار که دانشجو به او مراجعه می کند او را به استاد مشاور پاس می دهد.
یک هفته قبل از دفاع که دانشجو با التماس از استاد می خواهد حداقل یک دور روخوانی کند، به مسافرت خارج از کشور می رود و از داشنجو می خواهد به او زنگ نزند زیرا رومینگ بین الملل برایش محاسبه می شود!
در روز دفاع حرفی برای گفتن ندارد و فقط درباره اولین داستان کوتاهی که تحلیل شده چند جمله ای می گوید و بعد مشغول خوردن خوراکی ها می شود! در نهایت هم پول خوبی می گیرد.
استاد مشاور: در انتخاب موضوع به دانشجو کمک می کند، منبع معرفی می کند، همه تحلیل ها را می خواند و نظر می دهد و اشتباهات دانشجو را رفع می کند و در واقع وظایف استاد راهنما را انجام می دهد. در روز دفاع هم حرف زیادی برای گفتن دارد.
استاد داور: شناختن ایشان کار بسیار ساده ای است، چرا که ایشان در همه پایان نامه ها حضوری فعال دارند و اگر استاد راهنما یا مشاور شما نباشند حتما داور هستند.
وظیفه اصلی شان دیدن سرسری فهرست منابع و فهرست مطالب است، تا جایی که روز دفاع به دانشجو می گویند چرا مقالات را در فهرست منابع جدا نکردی؟ درحالی که این کار قبلا انجام شده است!
تمامی ایرادات ایشان مربوط به نگارش و ویرایش است و از آنجا که تحلیل ها را نخوانده اند، کاری به آن ها ندارند!
دانشجو: کسی است که زحمت اصلی بر عهده اوست و دوست دارد کارش تازه باشد. در نتیجه موضوعی را انتخاب می کند که کسی قبلا کار نکرده و پوستش کنده می شود. از جیب هزینه می کند و سنوات می گیرد تا کار بهتری ارائه دهد.
در نهایت هم نیم نمره به دلیل نامعلوم ازش کسر می شود و هم اصل مدرک به او داده نمی شود؛ زیرا دو برابر مدت تحصیل باید به دولت خدمت کند. اما کی و کجا؟ خدا عالم است.
پس از همه این مرارت ها هم باید کفش آهنی بپوشد و دنبال کار بگردد.
جلسه دفاع: جلسه ای است که در آن دانشجو نطقی را ایراد می کند استاد داور ایراد می گیرد و استاد راهنما سکوت می کند و هیچ فرصتی به دانشجوی بخت برگشته برای پاسخ دادن به اشکالات بیان شده داده نمی شود.
نمره: چیزی است که بستگی به مولفه های بسیاری دارد...و ربط زیادی به زحمت او و سنوات گرفتنش برای بالا بردن کیفیت پایان نامه ندارد!
پی نوشت: این ها تجربیات شخصی من در زمینه نوشتن پایان نامه و دفاع بود. امروز دومین سالگرد دفاعمه و حس می کنم در این دوسال کار علمی قابل توجهی نکردم. امیدوارم دو سال بعد این حس رو نداشته باشم و از نتیجه کار راضی باشم.